Cywilizacje Starożytności:
Mezopotamia
Indie
Chiny
Egipt
Izrael
Fenicja
Kartagina >> historia >> statki
Babilonia
Persja


Z dotychczasowych badań archeologii jasno wynika, iż najstarsze cywilizacje na kuli ziemskiej ukształtowały się na terenie Azji Zachodniej i doliny dolnego Nilu. Na tych właśnie terenach należy szukać początków zorganizowanego życia społecznego, pisma, miast, architektury monumentalnej i pierwszych organizmów państwowych. Cywilizacje starożytnego Egiptu i Mezopotamii powstały mniej więcej równolegle i prawdopodobnie od końca IV tys. p.n.e. utrzymywały ze sobą kontakty (przynajmniej sporadycznie) mające z początku epizodyczny charakter. Ze względu na wpływ cywilizacji Mezopotamii, jaki wywarła ona na swych sąsiadów i późniejsze kultury, proces jej powstawania wymaga omówienia jako pierwszy.
    Powstanie cywilizacji w rejonie Dwurzecza (Niziny Mezopotamskiej, pomiędzy rzekami Tygrys i Eufrat) było długim i złożonym procesem. Jego pierwociny możemy śledzić już w połowie X tysiąclecia p.n.e. wraz z powstaniem na terenie Bliskiego Wschodu gospodarki rolniczo hodowlanej. Już w okresie prehistorycznym na terenie Mezopotamii można wyróżnić szereg kultur archeologicznych (proto-Hassuna, Hassuna, Samarra, Halaf, Ubaid). Ludność owych kultur, o nieustalonej przynależności etnicznej dokonała wielu istotnych dla postępu ludzkości wynalazków. Opanowała m. in. umiejętność wytwarzania naczyń ceramicznych, tkactwo, budownictwo ceglane, metalurgię miedzi, użycie wozu zaprzężonego w woły i łodzi trzcinowych oraz drewnianych. Również inne prehistoryczne społeczności Bliskiego Wschodu dokonały istotnych wynalazków i żywiołowo się rozwijały. Świadczą o tym miedzy innymi znaleziska anatolijskiego stanowiska Catal Huyuk na równinie Konya, gdzie około 6800 p.n.e. powstało rozwinięte osiedle, którego niektórzy uczeni nie wahają się określić mianem protomiejskiego. Jego mieszkańcy prowadzili rozwiniętą gospodarkę rolniczo-hodowlaną i osiągnęli wysoki poziom wytwórczości rzemieślniczej oraz kultury duchowej. Również w Palestynie, Syrii i Iranie rozwijały się wysoko rozwinięte kultury. Widomym znakiem postępu na terenach Wschodu był handel obsydianem (szkliwo wulkaniczne służące do wyrobu narzędzi), którego szlaki sięgały od Anatolii do Palestyny i południowej Mezopotamii. Ułatwiał on wymianę między różnymi społeczeństwami na tym obszarze. Zaczęły one użytkować miedź już we wczesnym okresie neolitu na terenie wschodniej Anatolii, z początku obrabiając rodzimy metal za pomocą kucia. Innym osiągnięciem ludów bliskowschodnich było wynalezienie fortyfikacji, co nastąpiło już około 8 tys. lat p.n.e. w Jerychu w Palestynie. Mimo tych osiągnięć jednak to nie w Palestynie ani w Anatolii, a na terenie Niziny Mezopotamskiej, a zwłaszcza w jej południowej części zapoczątkowany został proces rozwoju cywilizacji. Około 6000 lat p.n.e. ludność kultury Samarra zasiedliła tereny nad Tygrysem i Dijalą po raz pierwszy w dziejach stosując irygację w celach rolniczych. Istniejąca w okresie 5900-4300 p.n.e. kultura Ubaid rozprzestrzeniła się najpierw na terenie południowej Mezopotamii, a później sięgnęła nawet północnego Międzyrzecza i Syrii. Ludność ubajdzka zasiedlająca okolice dolnego Tygrysu i Eufratu zbudowała stałe osiedla (m. in. na miejscu późniejszych miast Eridu, Girsu, Ur, Uruk i Nippur). Osiedle w Eridu, zbudowane nad brzegiem Zatoki Perskiej było małą osadą rybacką ze świątynią, w której prawdopodobnie czczono bóstwo wody. Przybytek ten, stojący na miejscu późniejszych sumeryjskich świątyń boga Enki, był wielokrotnie odbudowywany. Gospodarka kultury Ubaid opierała się na rolnictwie, hodowli i rybołówstwie (rybacy ubajdzcy zapuszczali się w swych wyprawach aż na wybrzeże Omanu). Tutejsza ludność, przynajmniej od późnej fazy kultury Ubaid używała miedzi. Narzędzia sporządzano też z gliny (występującej w obfitości na miejscu) i z krzemienia oraz obsydianu, które to surowce musiano importować (m. in. z Anatolii). Ubaidzkie osady były niewielkie, zabudowane domami z cegły mułowej, które mogły mieć duże rozmiary (tak jak np. na stanowisku Tell Madhur). Domy posiadały bogate wyposażenie- naczynia gliniane, żarna, piece, paleniska, narzędzia, typowe dla ludności rolniczej Bliskiego Wschodu w okresie prehistorycznym. Zmarli w tej kulturze grzebani byli na cmentarzach w jamach ziemnych, czasem zawierających komory grobowe obudowane cegłami. Jako dary grobowe składano wraz ze zmarłymi naczynia, żywność i figurki gliniane. Wspomniane świątynie ubajdzkie budowano z cegieł na małych podwyższeniach. Oprócz funkcji sakralnej pełniły one rolę miejsc spotkań społeczności i skarbców. Były miejscami pielgrzymek okolicznej ludności. Społeczności kultury ubajdziej możemy z dużą dozą pewności określić jako wodzowskie, przy czym rolę "wodza" pełnił w tym wypadku kapłan, mający kontrolę nad kultem religijnym. Świątynie były zapewne budowane wspólnym wysiłkiem całej społeczności. Ślady wpływów kultury Ubaid odnajdywane są w Syrii i Iranie, a nawet we wschodniej Anatolii. Niemniej jednak osiedla ubajdzkie były słabo zaludnionymi nadrzecznymi wsiami. Wobec ciągłości kulturowej między okresem ubaidzkim, a kulturą Uruk uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że ludność ubaidzka musiała zawierać element protosumeryjski. Pochodzenie Sumerów stanowi dla nauki zagadkę. Jedynie nieliczne dane umożliwiają wnioskowanie w tej kwestii. Wedle podań sumeryjskich twórcy cywilizacji mezopotamskiej przybyli drogą morską do południowego Międzyrzecza i osiedlili się nad Zatoką Perską. Możliwe, że przybyli tu z gór Zagros. Część językoznawców skłania się nawet widzieć kolebkę Sumerów w Tybecie, Azji Południowo-Wschodniej lub nawet na Malajach, udowadniając rzekome pokrewinstwo języka Sumerów z językami ludów dziś zamieszkujących te obszary. Język Sumerów nie wykazuje jednak tak naprawdę żadnych podobieństw z innymi językami. Jego geneza i pochodzenie (podobnie jak całego ludu) jest całkowicie nieznane. Mimo tych niewiadomych można jednak postawić tezę, iż twórcami kultury Ubajd, Uruk i pierwszymi mieszkańcami dolnego biegu Tygrysu i Eufratu byli przynajmniej po części Sumerowie. Wskazuje na to ciągłość kulturowa w zapisie archeologicznym. W południowej Mezopotamii możemy u progu czasów historycznych wyróżnić trzy grupy etniczne. Pierwsza z nich to etnos sumeryjski osiadły w najbardziej południowej części dolnego Dwurzecza. Zamieszkiwał miasta Eridu, Ur, Uruk, Larasa, Isin, Lagasz, Adab, Akszak, Larak, Badtibira, Dubrum, Zabalam, Szuruppak, Marad, Nippur. Druga to tzw. lud X lub lud nieznany, o nieustalonej przynależności etnicznej i językowej. Wiele wyrazów z języka tego ludu (m. in. nazwy miast lub zawodów) przeszło do języka sumeryjskiego. Lud ten mógł przybyć do Mezopotamii nawet przed Sumerami, lub przynajmniej równolegle z nimi. Ów substrat etniczny niebawem zanikł i w III tys. p.n.e. nie znajdujemy już żadnych śladów po nim. Trzecim etnosem obecnym na omawianym obszarze byli wschodni Semici zamieszkujący na północ od miasta Nippur w miejscowościach Kisz, Azupiranu, Sippar, Akszak, Kisura, Kazallu, Esznunna, Tutub. Na tym obszarze zwano ich Akadami. Byli też zapewne liczni w północnej Mezopotamii. Te trzy ludy wspólnie tworzyły w IV i III tysiącleciu p.n.e. cywilizację mezopotamską. Kultura Ubaid płynnie przekształciła się w kulturę Uruk na obszarze południowej Mezopotamii około 4000 lat p.n.e., tak, że już około 3750 lat p.n.e. cały południowy Irak był objęty tą tradycja kulturową. Kultura Uruk miała zapoczątkować cywilizację mezopotamską wraz z jej pismem, technologią i wyrafinowaną sztuką. Zanik ceramiki malowanej i masowe pojawienie się ceramiki niezdobionej toczonej na kole garncarskim może być efektem zmian w gospodarce, która wymagała szybkiej produkcji dużej ilości naczyń ceramicznych. We wczesnym okresie Uruk kontynuowano budowę sanktuariów w uświęconych tradycją miejscach (Uruk, Eridu), które w okresie późniejszym stały się wielkimi ośrodkami kultowymi Sumerów. Z Eridu pochodzą świadectwa pierwszych powiązań świątyń z gospodarką- w tym przypadku z produkcją ceramiki (piec do wypalania został ulokowany w obrębie zabudowań świątynnych). Wzrastała rola wymiany handlowej, sprowadzano głównie surowce kamienne spoza granic Mezopotamii. Upowszechniało się użycie kamiennych pieczęci, co jest dowodem na zwiększenie roli indywidualnych jednostek w gospodarce.
    W drugiej połowie IV tysiąclecia nastąpiły na Bliskim Wschodzie istotne przemiany w życiu ludzi, mające doprowadzić do powstania cywilizacji miejskiej. Wielu badaczy opierając się na wynikach badań paleoklimatologicznych postuluje zmianę klimatu z wilgotnego na bardziej suchy w omawianym okresie, co spowodowało ruchy ludności i jej grupowanie się w osiedlach. Choć ten czynnik na pewno miał duże znaczenie, to jednak wydaje się, że nie było ono decydujące. Silniejszym czynnikiem mógł być autorytet religijnych sanktuariów istniejących w tym okresie. Stawały się one ośrodkami wyspecjalizowanego rzemiosła, a rolnicy potrzebowali przecież narzędzi pracy i ceramiki, których nie mogli wytworzyć własnym sumptem. Wielu rolników musiało zamieszkiwać w sąsiedztwie świątyń i oddawać jej swe plony w zamian za narzędzia pracy wytwarzane przez świątynnych rzemieślników. Z czasem kapłani przejęli kontrolę nad gospodarką i irygacją, co zapewne zwiększyło wydajność rolnictwa. Ziemię poczęto uważać za własność bóstw. Kontrola nad wspólnym wysiłkiem społeczności w dziedzinie irygacji miała tu kluczowe znaczenie, ponieważ ta ważna dziedzina gwarantowała kapłanom kontrolę nad ludźmi i zasobami żywności. Dolny odcinek Niziny Mezopotamskiej to region gorący i parny, o kontynentalnym klimacie, obfitujący w bagna i mokradła. Tylko dzięki wytężone pracy ludzi nad nawadnianiem za pomocą systemu irygacyjnego tutejsze ziemie mogą dać bardzo wysokie plony. Tygrys i Eufrat wylewają na przełomie kwietnia i maja, zaraz przed upalnym latem. Wylewy te są gwałtowne, albowiem zasilają je topniejące śniegi w górach Armenii. W szybkim czasie objętość wody w rzekach wzrasta ośmiokrotnie zalewając niemal zupełnie płaski teren. Wylew nanosi ogromną ilość mułu składającego się w przeważnej części z gliny i wapna. Dzięki całorocznemu nawodnieniu wodę kierowano na pola, gdzie żywiła rośliny, a muł użyźniał glebę. Niestety, kanały bardzo szybko się zamulały, a parująca woda pozostawiała na polach sól, która szybko uniemożliwiała uprawy. Każda społeczność miała odrębny system kanałów, tam i zbiorników zapasowych, co prowadziło do utrwalenia się podziałów politycznych (system irygacji sprzyjał tworzeniu się odrębnych miast-państw). Taki system irygacyjny był dziełem całej społeczności kierowanej przez przedsiębiorcze i ambitne jednostki kierujące całym przedsięwzięciem- czyli przez władców kapłanów nadzorujących jednocześnie kult i gospodarkę oraz administrację. Podporządkowali sobie oni mieszkańców wiosek i pierwszych miast. Z czasem kopanie kanałów zaczęło być postrzegane jako święty religijny obowiązek kapłanów-królów (en), tak samo jak odbudowa świątyń. Władcy poczęli się uważać za namiestników bóstw, rządzących w ich imieniu (w rozumieniu Sumerów każde miasto-państwo było domeną odpowiedniego boga zamieszkującego miejską świątynię). Odtąd każdy władca stawał się namiestnikiem boskim, a wszelkie nieposłuszeństwo wobec niego stanowiło zbrodnię i świętokradztwo. Królowi zyskali naczelną rolę w społeczeństwie. Powstał w ten sposób specyficzny ustrój państw starożytnego Wschodu. Przemiany te miały miejsce w późnym okresie Uruk. Wtedy to wskutek zmiany biegu rzek osadnictwo skoncentrowało się nad dolnym Eufratem i Tygrysem, blisko ujścia do Zatoki Perskiej. Osiedla w tym rejonie znacznie powiększyły swą powierzchnię. Świadectwem duże roli irygacji jest wyraźne usytuowanie osad wzdłuż głównych kanałów i rzek. Powstała wyraźna hierarchia osad, z dominującymi osiedlami, które już wkrótce staną się miastami. Najważniejsze z nich to dominujące w tym okresie: Uruk, Kisz, Szuruppak, Eridu, Tell Uqair (starożytna nazwa nieznana). W okresie Uruk wykształcają się charakterystyczne cechy wczesnej cywilizacji miejskiej, uchwytne w znaleziskach archeologicznych. Pojawiają się przede wszystkim monumentalne budowle publiczne- świątynie dużych rozmiarów służące kultowi bóstw. Z warstw IV i V z Uruk znane są świątynie budowane z cegieł glinianych lub płyt wapiennych. Zdobiono je mozaikami z kamiennych stożków lub malowidłami. Świątynię w okręgu Kullaba poświęconą prawdopodobnie bogu nieba An wybudowano na wysokim sztucznym podwyższeniu z cegły. W okręgu bogini Inanny (Eanna) przybytek zdobiony był mozaiką z malowanych stożków. Świątyniom towarzyszyły liczne budynki gospodarcze, magazynowe i administracyjne, otoczone były murami. Podobne zespoły kultowe odnaleziono na innych stanowiskach, m. in. Tell Uqair, gdzie odkryto świątynie na platformie zdobioną malowidłami. W okresie Uruk upowszechniły się charakterystyczne naczynia- toporne misy z ukośnie ściętym wylewem służące do wydawania racji żywnościowych robotnikom zatrudnionym przy publicznych pracach budowlanych lub irygacyjnych, a także o standaryzacji jednostek miar. Istniała więc już w tym okresie władza kontrolująca gospodarkę. Najwięcej jednak świadectw o wczesnej cywilizacji Mezopotamii zawierają pierwsze teksty pisane oraz sztuka przedstawieniowa. Pismo, niewątpliwie jeden z najważniejszych elementów cywilizacji miejskiej rozwinęło się około 3300 lat p.n.e. w południowym Międzyrzeczu. Sformułowanie "rozwinęło się" jest tu jak najbardziej właściwe, gdyż najprawdopodobniej pismo nie było incydentalnym wynalazkiem. Wywodzi się ono z używanego wcześniej systemu notacji za pomocą glinianych tokenów (małych figurek przedstawiających różne przedmioty) i bulli (kul glinianych, w które wtykany tokeny, celu zapamiętania przedmiotu transakcji). Z czasem zaprzestano używania tokenów, a na bullach zaczęto notować rodzaj i ilość dóbr materialnych. Bulle przekształcono w końcu w tabliczki, na których za pomocą obrazków i znaków oznaczających liczby zapisywano ilość różnych przedmiotów. W ten sposób powstały pierwociny pisma piktograficznego. Proste obrazki rysowane za pomocą trzcinowego rylca na glinie oznaczały rzeczy lub pojęcia czy liczby. Pismo to początkowo służyło więc jako ułatwienie w administracji i gospodarowaniu dobrami materialnymi. Z czasem znaki stały się bardziej abstrakcyjne i mniej przypominały przedstawiany przedmiot. Dalszy rozwój pisma nastąpił w okresie wczesnodynastycznym, kiedy to zmieniono kierunek pisania i powstało prawdziwe pismo klinowe (znaki miały formę klinów odciśniętych rylcem na glinie). W piśmie klinowym z tego okresu każdemu znakowi przyporządkowano kilka sylab języka sumeryjskiego. Pierwsze tabliczki z zapisami gospodarczymi znane są z Uruk, Kisz, Dżemdet Nasr, Esznunny i Tell Uqair. Są to spisy towarów, zwierząt hodowlanych, dokumenty aprowizacji, pokwitowania, spisy nazw zwierząt, imion i zawodów. Były one zapisane prawdopodobnie wczesną forma języka sumeryjskiego, choć nie można tego stwierdzić z całą pewnością. Stanowią one świadectwo istnienia rozwiniętej administracji państwowej i istnienia wyspecjalizowanych pisarzy (skrybów). Byli oni jedyną piśmienną częścią społeczeństwa. Swojego zawodu uczyli się w toku długotrwałej edukacji szkolnej, znacznie trudniejszej i dłuższej niż w przypadku innych profesji. Pieczęcie cylindryczne z okresu Uruk służyły do opieczętowywania dokumentów, drzwi i naczyń z cenną zawartością. Często zastępowały swym właścicielom podpis, stając się od okresu Uruk stałem elementem cywilizacji Mezopotamii, który zaadaptowali także mieszkańcy dużej części Bliskiego Wschodu. W końcu IV tysiąclecia powstawała na zamówienie kapłanów rządzących miastami mezopotamskimi sztuka przedstawieniowa prezentująca idee bliskie władzy. Jest ona cennym źródłem do poznawania wczesnych dziejów cywilizacji sumeryjskiej. Płaskorzeźba na tzw. Wazie z Uruk (przedmiot ten złożono w depozycie świątynnym) przedstawia składanie przez króla-kapłana wraz z licznym orszakiem ofiar bogini Inannie, opiekunce miasta. Inny zabytek z Uruk, bazaltowa stela przedstawia króla-kapłana polującego na lwy. Znaleziono też kamienne posągi władców i nagich kapłanów w geście modlitwy lub składania ofiary. Na licznych pieczęciach cylindrycznych przedstawiany był władca stojący przed proszącymi o łaskę jeńcami, bądź karmiący stada zwierząt, czy pełniący różnorakie obowiązki religijne. Władca był więc kapłanem i przedstawicielem bóstwa na ziemi, opiekunem świątynnego majątku i dowódcą w czasie wojny a także opiekunem i głównym kapłanem świątyni-po sumeryjsku en. Świątynia była ośrodkiem życia miasta-państwa kontrolujące okoliczne osady i ich ludność. Stanowiła centrum nie tylko życia religijnego i społecznego, ale i administracji, rzemiosła oraz handlu. Cała południowa Mezopotamia podzielona była na podobne organizmy państwowe, które w późniejszym okresie odnotowano w przekazach historycznych jako ludne i bogate miasta Sumeru. Znamienny jest fakt, że wraz z powstaniem cywilizacji zaczęła się jej ekspansja na okoliczne tereny. Osady o podobnej architekturze i kulturze materialnej odkryte w północnej Mezopotamii, szczególnie nad Eufratem uznaje się często za coś w rodzaju kolonii Sumeru. Zjawisko to zaznaczyło się w okresie Dżemdet Nasr, następującym po kulturze Uruk. W końcu IV tysiąclecia p.n.e. osadnicy z południowej Mezopotamii założyli nad górnym Eufratem, w Dżebel Aruda, Habuba Kebira czy Tell Kanas i innych miejscach w tym rejonie ufortyfikowane osady z architekturą i kulturą materialną taką samą jak na południu. Podobne były plany domów i świątyń, a także ceramika. Używano tu tak samo jak na południu pieczęci cylindrycznych i glinianych bulli. Jasne jest, że osiedla te założyli osadnicy z Sumeru w celu kontroli wymiany handlowej na szlakach północnej Mezopotamii. Na tym obszarze rozwijała się też rodzima, wyrafinowana kultura utrzymująca jednak ścisłe związki z Sumerem. Widomym znakiem jej zaawansowania są znaleziska z Tepe Gaura i Tell Brak (starożytne Nagar). Na pierwszym stanowisku odkryto wielki dom naczelnika osady, świątynie i grobowce z suszonej cegły. Mieszkańcy osiedla posiadali zaawansowane umiejętności techniczne w produkcji paciorków z kamieni półszlachetnych i złotnictwie. Prowadzili też dalekosiężną wymianę handlową sprowadzając lapis-lazuli z terenów dzisiejszego Afganistanu. W Tell Brak odkryto świątynię (tzw. Światynię Oczu) z bogato zdobionymi ścianami i ołtarzem a także z tysiącami posążków zwanych idolami ocznymi. Miasto (którego nazwa starożytna jest nieznana) było w owym czasie jednym z największych miast Mezopotamii, dorównując Uruk. Nie tylko w Mezopotamii w końcu IV tysiąclecia p.n.e. zachodził proces tworzenia się pierwszych organizmów państwowych. Ośrodkiem tego procesu była także równina Suzjany, czyli macierzysty region późniejszego państwa Elam. Tam to w omawianym okresie z małych osad wiejskich wykształciły się trzy ośrodki miejskie: Suza, Czoga Misz i Czoga Zanbil. Okoliczne osady były podległe tym ośrodkom, a ich mieszkańcy dostarczali do nich żywność. Prawdopodobnie istniała tu ludność zależna i wyspecjalizowani rzemieślnicy. Także tu miasta stały się ośrodkiem władzy i gospodarki. Niezależnie wynaleziono w Elamie pismo piktograficzne (tzw. protoelamickie), wskutek czego pojawiła się klasa pisarzy. Przedstawienia na pieczęciach cylindrycznych ukazują życie ówczesnego społeczeństwa Suzjany: uprawę roli, pracę rzemieślników, skrybów, działania wojenne. Także religia pełniła ważną rolę w życiu opisywanej społeczności. W Suzie znajdowała się świątynia z magazynami położona na platformie, a u podnóża- groby z bogatymi darami. Pochowani w grobach kapłani mieli przy sobie miedzianą broń i ozdoby podkreślające ich prestiż i władzę. Przedmioty te są też świadectwem rozwoju rzemiosła.
    Można z dużą dozą słuszności stwierdzić, że powstanie i rozszerzanie się wczesnej cywilizacji na Bliskim Wschodzie było złożonym procesem, w którym największą rolę odgrywały: technologia, handel i religia. Mieszkańcy południowej Mezopotamii utrzymywali szerokie kontakty handlowe ze społecznościami Egiptu, Elamu, Syrii oraz Iranu i krajów na wybrzeżu Zatoki Perskiej. Z Egiptu znane są mezopotamskie i irańskie pieczęcie cylindryczne, a motywy artystyczne typowe dla kultur Uruk i Dżemdet Nasr były tam powielane. Budownictwo kraju nad Nilem również wiele skorzystało na osiągnięciach mieszkańców Sumeru- egipskie grobowce z okresu I i II dynastii przypominają świątynną architekturę z Uruk, także sposób układania cegieł jest podobny. W Iranie i Syrii występuje sporo znalezisk mis z ukośnie ściętym wylewem a także tabliczek z odciskami pieczęci i glinianych bulli. Wraz z towarami rozprzestrzeniał się ówczesna technologia, która osiągnęła znaczny jak na tamte czasy poziom zaawansowania. W południowej Mezopotamii i prawdopodobnie niezależnie w Palestynie rzemieślnicy uzyskali brąz, początkowo przez połączenie miedzi z arsenem, a potem miedzi z cyną lub ołowiem. W Timnie w Palestynie intensywnie eksploatowano miedź, a skarby przedmiotów brązowych odkryte w Nahal Miszmar (Palestyna) i w Uruk dają wyobrażenie o poziomie metalurgii. Wynaleziono w tym okresie sposób odlewania przedmiotów metalowych metodą traconego wosku polegający na oblepianiu gliną woskowego modelu przedmiotu, który chciano wytworzyć, w celu wykonania formy, do której potem wlewano roztopiony metal, aby otrzymać ów przedmiot. Właśnie taką techniką wykonano przedmioty z wzmiankowanych skarbów, które były prawdopodobnie częścią świątynnych depozytów. W tekstach z Uruk spotykamy wzmianki o przedmiotach z żelaza meteorytowego (sumeryjskie an-bar- "ogień z nieba"). Wysoki poziom osiągnęło złotnictwo i wyrób naczyń metalowych. Nie ulega wątpliwości, że wiedza metalurgiczna służyła w owym czasie elitom społeczeństwa, a władze wczesnych państw kontrolowały rzemieślników i ich pracę. Rolnictwo zyskało dzięki Sumerom nowe narzędzie- ciężkie, drewniane radło, często przedstawiane na pieczęciach cylindrycznych z tego okresu. Niedługo potem wynalazek ten upowszechnił się na całym Bliskim Wschodzie. Dzięki temu mieszkańcy regionu mogli lepiej wyzyskać ziemię w celach rolniczych i otrzymywać wyższe plony. Na terenie Sumeru do perfekcji opanowano sztukę systematycznej irygacji, od której zależał byt ludności. Również budownictwo osiągnęło w tym okresie wysoki poziom rozwoju. Budowano według ustalonego planu wielkie ceglane świątynie na planie trójdzielnym, ze ścianami zdobionymi ryzalitami. Powstawały magazyny, budynki gospodarcze i publiczne. O masowej produkcji naczyń glinianych i cegieł wspominano już wcześniej. Około 3500 lat p.n.e. w Mezopotamii wprowadzono produkcję naczyń glinianych na szybkoobrotowym kole garncarskim, co znacznie przyspieszyło ich wytwarzanie i zwiększyło wydajność rzemieślników. Najprawdopodobniej Sumerom zawdzięczamy wynalazek statku żaglowego i wozu. W Mezopotamii środkami transportu w okresie Uruk były łodzie, trzcinowe lub drewniane, wozy zaprzężone w osły i rodzaj sań ciągniętych po błotnistym gruncie. Wydaje się, że służyły one (zwłaszcza wozy i sanie) w tym okresie przede wszystkim elicie- władcom i kapłanom, których status podkreślały, pełniąc też ważną rolę w ceremoniach religijnych. Zwierzętami pociągowymi wykorzystywanymi w gospodarce były woły (w rolnictwie) i osły(używane przez kupców do przenoszenia ładunków karawan). Model społeczno-gospodarczy na terenie południowej Mezopotamii i Suzjany był podobny, prowadził do wykrystalizowania się na tych obszarach pierwszych organizmów państwowych. Na tych terenach, a prawdopodobnie i w północnej Mezopotamii społeczeństwa przeszły od etapu wodzostwa do stadium wczesnopaństwowego z wszystkimi jego elementami opisanymi w tym rozdziale (pismo, miasta, władza centralna, roboty publiczne, zorganizowana wojskowość, kapłani i świątynie itd.). Drugim obszarem, na którym w Starym Świecie uformowała się wczesna cywilizacja, była dolina Nilu w północno-zachodniej Afryce.

(źródło: http://www.ethoq.historicus.pl/index.php?page=poczatki&katalog=wschod)

Osiągnięcia naukowo-techniczne starożytnych cywilizacji Wschodu

Osiągnięcia Starożytnego Wschodu.

(źródło: http://gorznowykresy.webpark.pl/osiagniecia.wsch.html)